Çocukluk Çağında Obezite


Şişmanlık, vücudun yağ doku kitlesinin artmasıdır. Yağ oranı kadınlarda %20-27, erkeklerde %12-15’dir. Vücutta aşırı miktarda yağ depolanmasıdır. WHO: “Yağ dokularında, sağlığı bozacak ölçüde anormal ve aşırı yağ birikmesi” olarak tanımlamaktadır. Şişmanlık, gelişmiş ülkelerin orta ve az gelirli kesimlerinde, gelişmekte olan ülkelerin ise orta ve yüksek gelir düzeyli tabakalarında daha çok görülür. Şişmanlık her yaşta görülmektedir. Yaşla şişmanlık artarak orta yaşta doruk düzeyine ulaşır.
Şişmanlık, çocukluk çağında giderek artan sıklıkta görülen ve genel olarak beslenme bozukluğuna bağlı gelişen bir klinik durumdur. Gelişmiş ülkelerde; erişkinlerde %33, çocuk ve adolesanlarda %20-27, son on yılda 6-11 yaş arasında %54 ve 12-21 yaş çocuklarda %64’ün üzerinde obezite görülmektedir. Fransa’da son 10 yılda çocuklarda obezite sıklığı 5 kat artmıştır. Avustralya’da obezite oranı; kız çocuklarında %16-18, erkek çocuklarında %14-16 bulunmuştur. Rusya’da obezite %10, Çin’de %3,4 olarak saptanmıştır. Şişmanlık hipertansiyon, dislipidemi, insülin rezistansı ve özellikle ağır psikolojik strese yol açması nedeni ile önemli bir morbidite nedeni olan; genetik, davranışsal,ve çevresel faktörlerle oluşan kompleks bir hastalıktır.

Obez çocukların çoğunluğunda obeziteye neden olabilecek tıbbi bir neden yoktur. Bu çocuklar ekzojen obezite olarak yorumlanır. Obezitede yorgunluk, nefes almada güçlük, bacaklarda ağrı görülmektedir. Obez çocuklar yemeklerde seçici davranır, yemek saatleri düzensizdir, şekerli ve karbonhidratlı yiyecekleri sık tüketirler, meyve ve sebze tüketimleri düşük, et tüketimleri fazladır.

Şişmanlığın ekzojen nedenleri
1. Genetik
2. Sosyal-Ekonomik-Kültürel faktörler
3. Psikolojik faktörler
4. Fiziksel aktivite azlığı
5. Beslenme

​Çocukluk dönemi dört katogoride belirtilir. Bunlar:
1. Toddler dönem (yürüme aşamasına gelen) (1-3 yaş)
2. Okul öncesi dönem (3-6 yaş)
3. Okul çağı dönem (6-12)
4. Adölesan dönem (12-18 yaş)

Vücutta yağ deposunun artması sonucu ortaya çıkan şişmanlık, kötü beslenme alışkanlıkları, genetik etmenler, yetersiz fiziksel aktivite sonucu ortaya çıkmaktadır. Bazı hormonal bozukluklarda şişmanlığa yol açabilmektedir, fakat bu tip şişmanlıkların oranı çok düşüktür.
Şişmanlık çocuklar arasında giderek artmakta “çocukluk çağı şişmanlığı “ üzerinde son yıllarda önemle durulmakta ve acil bir fenomen olarak karşımıza çıkmaktadır. Yaşlarına göre olmaları gerekenden %25 daha fazla ağırlığa sahip gençlerin, önerilen kiloda olan yaşıtların göre ileriki yaşlarda kalp hastalıklarına yakalanma riskinin iki kat fazla olduğu bilinmektedir. Şişmanlık, görüldüğü gibi sadece fiziki bir sorun olmanın ötesinde, çeşitle hastalıklara zemin hazırlayan, çocuğun kendine güvenini zedeleyen, arkadaş edinmesini de güçleştiren bir sorundur.
Şişmanlık küçük yaşlarda başlarsa risk daha fazladır. Bebeklik, çocukluk ve ergenlik dönemindeki şişmanlık, yetişkin şişmanlığın %30’undan sorumludur. Yapılan bir araştırmaya göre bebeklikte ağırlığın >90. persentil olanların %60’ının çocuklukta, %36’sının yetişkinlikte şişman olduğu görülmüştür.

ŞİŞMANLIĞIN YOL AÇTIĞI SAĞLIK SORUNLARI

1. Kas-İskelet Sistemi Bozuklukları
• Kemik yaşları yaşıtlarına göre ileri
• Erken ergenlik belirtileri
• Büyümenin erken tamamlanması
• RUS (radius, ulna, short bones) kemik yaşı, kronolojik yaşa göre 1.04±0.2 yıl, karpal kemiklerde de 0.2±0.2 yıl ileri bulunmuştur.
• Yürüme gecikir. Ekstrimitelerin proksimal bölümlerindeyağ toplanması fazladır.
• Düz tabanlık, bacaklarda eğrilik, sırt ve kalça artrozları görülür.
• Erkeklerin memesinin kız gibi büyümesi (jinekomasti).
• Deride çatlaklar (strialar), pişikler görülür.
2. Kalp-Damar Hastalıkları (%30 etkin)
• Hipertansiyon
• Kanda kolesterolün artması (hiperkolesterolemi) (ağırlıktaki %10 artış kolesterolü %12 artırır)
• Kanda trigliseridin artması (hipertrigliseridemi)
• Yüksek LDL, VLDL
• Düşük HDL.
3. Endokrin Bozukluklar
• Yağ dokusu artıkça insülin duyarlılığı artar, insülin fazlalığı gelişir (hiperinsülinizm), insülin direnci oluşur ve bunların sonucunda şeker hastalığı gelişir (diyebet)
• Kanda serbest yağ asitleri, gliserol, keton düzeyleri artar
• Vücutta yağ asitleri sentezi artar
• Gut (ürik asit artar) hastalığı oluşur.
4. Sindirim Sistemi Hastalıkları
• Safra kesesi hastalıkları oluşur.
5. Deri Hastalıkları
• Deri enfeksiyonları
6. Sinirsel Bozukluklar
7. Solunum Sistemi Bozuklukları

ŞİŞMANLIĞIN DİYET TEDAVİSİNDE BİLİNMESİ GEREKENLER

• Büyüme ve gelişme için harcanan enerji dikkate alınmalıdır

• Büyüme süresince vücut bileşimindeki değişmeler doğru değerlendirilmelidir.

• Cinsiyet göz önünde bulundurulmalıdır.

• Her ağırlık fazlalığı şişmanlık olarak değerlendirilmemelidir.

• Ağırlık fazlalığı olan çocukların vücut yağı (%) hesaplanmalıdır.

ŞİŞMANLIKTAN KORUNMADA DİYET TEDAVİSİ İLKELERİ

Bebeklik Dönemi (0-1 yaş)
• Enerji kısıtlaması kesinlikle yapılmamalı,
• Günlük enerji ayına göre gereksinmesi kadar verilmeli,
• Büyümesi izlenmeli,
• Ek besinler erken başlanmamalı, ayına uygun olmalı,
• Süte şeker-bal vb eklenmesi enerji alımını arttırır.
• Ek besin olarak unlu-şekerli (muhallebi) tercih edilmemeli,
• Ek besinlerin miktarları fazla olmamalı ve yemesi için zorlanmamalı,
• Hazır bebek mamaları tarife uygun hazırlanmalı, su yerine süt kullanılmamalı,
• Hazır bebek mamaların bisküvi, ekmek, un, şeker, yağ eklenmemeli,
• Çocuk biberon yerine kaşıkla beslenmelidir.

Okul Öncesi Dönem (1-6 yaş)

• Çocuk aile bireylerini taklit eder,
• Ailenin beslenme alışkanlıkları değerlendirilmeli,
• Anne baba şişman mı araştırılmalı (anne baba şişmansa risk 3 kez fazla),
• Ailenin olumsuz beslenme alışkanlıkları düzeltilmeli,
• Aile çocuğun yediklerini diğer çocuklarla kıyaslamamalı ve daha fazla yemesi için zorlamamalı,
• Şeker ve yağ içeriği fazla besinler çocuk istedi ya da ödül olsun diye verilmemeli,
• Her öğünde dört besin grubundan bulunmalı ve çeşitlilik sağlanmalı,
• Şişman çocuğa bu yaşta kesinlikle düşük kalorili diyetler uygulanmamalı,
• Yaşına/boyuna uygun olması gereken ağırlığa göre günlük enerji gereksinimi hesaplanmalıdır.
• Enerji harcaması, fiziksel aktivitedeki değişikliklerle sağlanmalıdır.

Yapılacak Aktiviteler
0-1 Yaş
• Organize bir aktivite yok
• 6. aydan sonra geniş alanlarda hareket edebilme
• Uzun süre bebek arabası, mam sandalyesi, oyun sepeti vb. tutulmamalıdır.
2-5 yaş
• Açık havada grup bireysel etkinliklere katılması
• Top oynama, bisiklet, vb. ortam sağlanmalıdır.

Sevgiler,
Yrd Doc Dr Sema GÜBÜR
Beslenme ve Diyet Uzmanı